جاى آفتاب تغيير كرده ، مثلا اگر صبح به خواب رفته بودند ، وقتى بيدار شدند ديده‌اند آفتاب در اواسط آسمان و يا اواخر آن است آن گاه شك كردند در اينكه در اين بين شبى را هم در خواب گذرانده‌اند ، تا در نتيجه خوابشان يك روز طول كشيده باشد ، و يا چنين نبوده ، و در نتيجه پاره اى از روز را در خواب بوده‌اند ، بدين جهت جواب خود را با ترديد دادند كه يا يك روز در خواب بوده‌ايم و يا پاره اى از يك روز ، و به هر حال جوابى كه دادند يك جواب است . ولى بعضى « 1 » از مفسرين گفته‌اند دو جواب است . برخى از آنها نظرشان اين بوده كه يك روز در خواب بوده‌اند و برخى ديگر آن شق ديگر را تشخيص داده‌اند ، دليل اين مفسرين اين است كه اگر جواب يكى بوده به آن بيانى كه گذشت بايد گفته باشند كه ما پاره اى از روز خواب بوده‌ايم و يا يك روز و اندى ، نه يك روز ، به همين دليل كلمه « او » بايد براى تفصيل باشد نه ترديد ، يعنى از آن فهميده مىشود كه يكى از آنان گفته يك روز در خواب بوده‌ايم ، و ديگران گفته‌اند بعضى از يك روز را . ليكن اين سخن ، سخن قابل توجهى نيست : اولا براى اينكه از سياقى چون * ( « لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ » ) * به هيچ وجه چنين معنايى استفاده نمىشود . صرفنظر از سياق ، اصلا در قرآن كريم عين اين عبارت از شخص واحد نقل شده كه گفته است : « لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ » « 2 » كه پر واضح است در آن عبارت معنا ندارد كلمه « او » براى تفصيل باشد . و ثانيا ، براى اينكه ترديد اصحاب كهف ناشى از استدلالى بوده كه از شواهد و قرائن مشهود گرفتند ، و چنين مردانى بزرگ شانشان اجل از اين است كه از روى تحكم و هوى و هوس و گزافه گويى حرفى بزنند . و شواهد و قرائن خارجى كه انسان به وسيله آن استدلال مىكند از قبيل آفتاب و سايه و نور و ظلمت و امثال آن آن هم از كسانى كه تازه از خواب برخاسته‌اند امورى نيست كه مقدار دقيق زمانى كه به خواب رفته‌اند را مشخص سازد ، حال چه اينكه ما كلمه « او » را براى ترديد بدانيم يا براى تفصيل . پس مقصود از كلمه « يوم » در هر دو حال زيادتر از يك شبانه روز است ، و استعمال كلمه « يك روز » در يك روز و اندى شايع است ، و تازگى ندارد . * ( « قالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ » ) * - يعنى بعضى ديگر ايشان در رد آنهايى كه گفتند « يك روز و يا پاره اى از يك روز خوابيديم » گفتند : « پروردگار شما بهتر مىداند كه چقدر

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 229 ، به نقل از ابو حيان . ( 2 ) سوره بقره ، آيه 259 .